Artikel Budaya "Tradhisi Nyewu ana ing Desa Terban, Pabelan, Kabupaten Semarang"

Tradhisi Nyewu ana ing Desa Terban, Pabelan, Kabupaten Semarang

Istikomah

Bahasa dan Sastra Jawa, Istikomahunnes@gmail.com, 085642738735

Keyword: (Tradisi, Nyewu)

Abstrak

            Tradhisi asale saka basa latin traditio ateges diterusake utawa kebiyasaan, ing pengerten sing paling sedherhana yaiku bab sing wis dilakokake saka biyen lan dadi bab saka kauripan ana ing kelompok masyarakat, biyasane saka negara, kebiyasaan, waktu, utawa agama sing padha. Bab kang paling mendasar saka tradhisi yaiku anane informasi sing diterusake saka generasi menyang generasi, sing awujud terlutis utawa lisan, amarga tanpa anane bab kasebut tradisi bisa punah.

            Tembung nyewu asale saka basa jawa sing tegese sewu. Tradhisi nyewu utawa mengeti sewu dina ana ing budaya jawa, khususe sing dilakokake ana ing Desa Terban yaiku prosesi ritual sajrone upacara mengeti ninggale wong sing bagiyan saka upacara panutup kanggo ngeculake lan ngikhlasake arwah wong kang wus ninggal marang Allah SWT. Tradhisi nyewu kasebut yaiku adat kebiyasaan masyarakat sing wis turun temurun. Kulawarga sing ditinggalake biyasane dibantu tangga teparo ing nyiyapake upacara nyewu kanggo ndoakake wong sing wis ninggal kasebut.

            Dadi tradhisi nyewu kasebut bisa dadi media silaturahmi antar tangga utawa masayarakat saupengane, uga bisa dadi media sedhekah, amarga ana ing tradhisi nyewu iki kulawarga kang ditinggalake bisa mbagi pakanan sing wis disiyapake kanggo masayarakat saupengane.

A.    PENDAHLUAN

1.      Latar Belakang

Akeh banget tradhisi ana ing Jawa khususipun jawa tengah sing nganti saiki isih ngrembaka, nanging ora akeh para mudha sing ninggalake budaya-budaya nenek moyang kasebut lan luwih milih budaya-budaya Barat sing nilai-nilaine wis ninggalake nilai-nilai norma sing gathuk karo jati dhiri bangsa.

Salah siijne budaya sing ana ing desa Terban, sing saiki isih ngrembaka lan isih dilakokake karo masyarakat dhusun terban yaiku tradhisi nyewu. Tradhisi nyewu utawa bisa disebut upacara mengeti sewu dina ninggale wong sing dadi bagian penutup saka upacara ninggale song sawise sadurunge ana adicara mitung dina uga nyatus dina. Tradhisi nyewu ana ing Desa Terban wis ana kala biyen, amarga tradhisi kasebut yaiku tradhisi turun temurun sing diwarisake nenek moyang. Tradhisi nyewu pancen ora namung ana ing Desa Terban, nanging ing dhaerah liya uga ana tradhisi nyewu. Nanging dhaerah siji karo sijine pesthi nduweni kaunikan dhewe-dhewe, pesthi daerah siji karo sijine nduweni ritual-ritual sing bedha.

Tradhisi nyewu ing Desa Terban dilaksanakake sawise nyewu dina ninggale wong sing biyasane diitung nggunakake tanggalan jawa. Tradhisi nyewu iki biyasane diwiwiti nyembelih wedhus kanggo wujud sedhekah karo masyarakat saupengan amarga mengkone daging saka wedhus sing disembelih kuwi bakal dimasak lan dibagikake masyarakat saupengan.banjur ana uga adicara tahlilan, istighasah lan maem bareng. Adicara kasebut biasane dianakake ing wanci bengi. Ancase saka tradhisi nyewu kasebut yaiku kanggo ndoakake arwah wong kang wis ninggal supaya amal-amale ditrima marang Gusti Allah lan bisa mlebu suwarga.

2.      Rumusan Masalah

Ngenani latar belakang ing nduwur, rumusan masalah saka observasi iki yaiku kepriye proses ritual pelaksanaan tradhisi nyewu ana ing Desa Terban, Pabelan, Kabupaten Semarang lan apa makna saka tradhisi nyewu sajrone kauripun padinan sing hubungane karo agama Islam.

3.      Landasan Teoritis

Tradhisi ana ing Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) yaiku adat kebiyasaan turun temurun (saka nenek moyang) sing wis dilakokake sajrone masyarakat, penilaian utawa anggapan yen cara-cara sing wis ana kalebu bab sing paling apik lan bener.

Nyewu ana ing Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) yaiku saka basa jawa sing tegese sewu utawa bab iki nyebutake sewu sajrone sina, yaiku sewu dina.

B.     METODE OBSERVASI

Sajrone observasi iki kanggo ngentukake informasi kang dibutuhake, penulis nggunakake metode survey lapangan lan uga metode wawancara. Ing metode survey lapangan, penulis langsung neliti ana ing lapangan lan ngamati langsung kepriye mlakune tradhisi nyewu sing dilaksanakake ing Desa Terban, Pabelan, Kabupten Semarang. Lan sajrone metode wawancara penulis nglakokake takon jawab karo narasumber uga tuan rumah sing ngadakake tradhisi nyewu kasebut, dadi data babagan ritual sing dianakake valid.

C.     HASIL DAN PEMBAHASAN

1.      Ritual dilaksanakake tradhisi nyewu ing Desa Terban

Ritual-ritual sing dilaksanakake ana ing dhaerah siji lan sijine kuwi pesthine beda-beda, kasebut urutan ritual tradhisi nyewu sing dilaksanakake ana ing Dusun Terban

a.       Nyembelih wedhus

Ritual tradhisi nyewu diwiwiti karo nyembelih wedhus dening pemuka agama ana ing dhusun kasebut. Nyembelih wedhus biasane dianakake wanci esuk mlebu awan amarga ing wanci sore daging wedhus kasebut dimasak karo ibu-ibu sing biyasane melu mbiyantu tuan rumah sajrone nyiyapake pakanan kanggo adicara bengine. Nyembelih wedhus iki biyasane bapak-bapak uga mbiyantu wong sing arep nglaksanakake tradhisi nyewu. Nyembelih wedhus iki ora kabeh warga sing nganakake tradhisi nyewu iki nglaksanakake. Nyembelih wedhus namung dianakake karo wong sing nduweni dhuit kang cukup kanggo tuku wedhus. Amarga nyembelih wedhus iki wujud sedhekah kulawarga kang ditinggalake, dadi saikhlase lan semampune, oleh nggunakake wedhus utawa karo kewan liyane. Biyasane yen ora wedhus bisa diganti karo daging pitik. Nyembelih wedhus kasebut kanggo wujud syukur amarga wis diparingi rejeki kang akeh dening Gusti Allah uga kanggo wujud sedhekah wong-wong kang mbutuhake.

Gambar 1. Nyembelih Wedhus Dening Pemuka Agama

b.      Tahlilan

Wengine sawise shalat isya sekitar jam 19.30 dianakake adicara tahlilan. Sing teka biyasane bapak-bapak ing Desa Terban, amarga ibu-ibu wis kebagiyan mbantu ana ing pawon. Kulawarga almarhum ngundhang warga saupengan lan kerabat-kerabat cedhak kanggo melu adicara tahlilan lan yasinan kasebut. Adicara yasinan lan tahlilan biyasane ana jedha kanggo maem pakanan cilik-cilik sing wis disiyapake tuan rumah. Pakanan-pakanan sing dicawisake biyasane didelehake ana ing piring lan disajikake kanggo warga sing teka ing tahlilan kasebut. Sawise adicara yasinan lan tahlilan rampung banjur dipungkasi donga bebarengan. Sadurunge warga dientuki bali, tuan rumah wis nyiyapake pakanan sing biyasane ana daging wedhus sing wis disembelih ing wanci esuk, banjur warga sing teka maem bebarengan. Sawise rampung maem bebarengan tamu undhangan diwenehi berkat siji-siji kanggo digawa bali. Berkat kasebut biyasane isi sega, mie, kering tempe, daging pitik utawa daging wedhus, kentang, lan sapanunggalane. Didelehake ing bakul lan dibungkus nganggo plastik. Nanging kadhang ana sing arupa bahan pakanan mentah, saiki nanging wis jarang ana.

Gambar 2. Warga Hadhir ing Tahlilan lan Maem Bebarengan

c.       Istighasah lan Maem Bebarengan

Dina keloro sawise tahlilan lan yasinan, ing wanci kang padha sawise shalat isya sekitar jam 19.30, dianakake istighasah ana ing omahe kulawarga almarhum lan maem bebarengan. Kulawarga almarhum uga ngundhang warga sekitar utamane sesepuh-sesepuh dhusun. Istighasah nduweni tujuwan kanggo nginget dosa-dosa kang pernah dilakokake lan kanggo wadhah nyucikake dhiri. Banjur ditutup kanthi dongakake almarhum lan dilanjutake maem bebarengan. Sawise kuwi para warga sing teka bisa bali omahe dhewe-dhewe. Biyasane jam 22.00 adicara istighasah dipungkasi.

2.      Makna saka tradhisi nyewu sajrone kauripun padinan sing hubungane karo agama Islam.

Liyane kebiyasaan-kebiyasaan sing wis ngembang ana ing masyarakat khususe Jawa lan wis dadi tradhisi-tradhisi sing diuri-uri turun temurun, nanging saya ngembange zaman tradhisi-tradhisi kasebut bisa luntur lan bisa ditinggalake sebagiyan dhaerah amarga kurange pemahaman lan pengetahuwan apa manfaat lan rahasia ana ing tradhisi kasebut sing sesuwe iki dijaga dening nenek moyang kita

Sejatine budhaya nyewu yaiku kolaborasi saka budhaya jawa tradhisional karo Islam ding digawa dening para Walisongo sing awale saka budhaya agama Hindu-Budha kayata adicara geblak, nelung dina, mitung dina, matangpuluh, nyatus lan sapanunggalane uga tradhisi nyewu. Ana ing agama Islam sejatine wis dadi warisan jaman Islam sadurunge lan dadi anjuran saka Nabi Muhammad SAW. Bab iki dianakake supaya wong kang wis ningga mbok wis ana ing alam kubur naning isih bisa entuk donga saka kulawarga sing isih urip.

Ananging nilai-nilai sing terkandhung ana ing tradhisi nyewu nduweni fungsi kanggo njalin hubungan kang harmonis lan bisa padha maafake antara warga masyarakat sing isih urip karo almarhum sing wis ninggal amarga tahu nduweni hubungan sing ora apik nalika uripe. Ndadekake bab sedhekah, kayata wujud nyembelih wedhus lan dibagikake karo warga saupengan. Kulawarga sing ditinggalake ngundhang tangga teparo kanggo teka ing omahe supaya melu adicara tahlilan, istighasahan, ngirim donga bareng-bareng, maem bebarengan, sarta banjur para warga kang teka diwenehi berkat, buah tangan kanggo nambah erate saudaran sing ndadekake saya erat silaturahmi marang tangga, sejatine yen wong Jawa diwenehi maem kuwi atine gampang nrima lan luluh. Saengga adicara nyewu banget pas e dianakake kanggo bentuk nyuwun ngapura saka almarhum kanggo tangga-tangga, menawa almarhum pernah nglakokake bab kan ndadekake ora enak ing ati.

Tradhisi nyewu sing dianakake nalika sewu dina ninggal miturut masyarakat Jawa kalebu bab kang becik, becik amarga dianjurake dening Nabi Muhammad SAW. Ana ing agama Islam wis dijelasake yen sedhekah kuwi yaiku saapik-apike lawang kabecikan. Kabecikan kasebut arupa anane nilai sedhekah lan silaturahmi kulawarga almarhum karo para tangga kanggo ngraketake tali saudaran padha-padha muslim. Diarepake pahala saka donga bebarengan ing sajrone tahlilan utawa yasinan bisa tekan marang almarhum. Selametan nyewu sing biyasane dianakake saka bandha almarhum dhewe utawa saka bandha kulawarga almarhum. Sajiyan utawa bahan sing diwenehke masyarakat ora kudu awujud pakanan, nanging uga bisa arupa liyane. Bab kasebut sesuai karo kadhar kemampuwan saka pihak kulawarga masing-masing sing nganakake, amarga tradhisi nyewu iki ora maksa, sedhekah kuwi saikhlase lan sabisane.

D.    PENUTUP

1.      Simpulan

Tradhisi nyewu yaiku tradhisi Jawa sing kaitane erat karo Islam sing kudu diuri-uri, amarga tradhisi nyewu iki nduweni makna-makna sing ndadekake kabecikan kanggo masyarakat, kayata kanggo bentuk silaturahmi antara warga lan uga kanggo media sedhekah wong-wong kang mbutuhake.

2.      Saran

Supaya tradhisi nyewu iki bisa tetep eksis ing budaya Jawa, kita generasi mudha kudu nguri-uri lan njaga terus warisan nenek moyang kasebut. Generasi tuwa uga kudu ngenalake lan ngajarake tradhisi sing wis ana suwe saka jaman nenek moyang sing nduweni nilai-nilai kabecikan sing dinajurke dening Nabi Muhammad.